Yaygın olarak ‘vetiver’ ismi ile bilinen Chrysopogon zizanioides (L.) Roberty (Sin. Vetiveria zizanioides (L.) Nash), Buğdaygiller (Poaceae) familyası’na aittir. Bu bitki çok yıllık, yoğun demetler şeklinde kümelenme gösteren oldukça dayanıklı, saz görünümlü gövdeye ve oldukça derine inebilen güçlü bir kök sistemine sahiptir. Vetiver bitkisi sahip olduğu fiziksel özellikler sayesinde uzun süreli kuraklık, sel, don, su baskınları ve ekstrem sıcaklık seviyeleri (-20-55°C) gibi aşırı iklimsel değişimlere toleranslıdır. Bu nedenle Chrysopogon zizanioides (L.) Roberty Güney Asya, Güneybatı Asya’dan Birmanya, Seylan Adası, Bangladeş ve tropikal Afrika’da dağılım göstermekle birlikte birçok farklı coğrafyada da kültürü yapılarak yetiştirilmektedir.
Eski çağlardan beri vetiverin özellikle kök kısmı koku verici özelliği için kullanılmıştır. Bitkinin kökleri topraktan çıkarılarak asıldığında, bulunduğu ortama hoş bir koku salgılamaktadır. Yine bazı bölgelerde iyice yıkanan kökler içme sularına katılarak ferahlatıcı ve hoş aromalı içme suları elde edilmektedir. Üç metreye kadar uzayabilen vetiver otunun kökleri önemli tıbbi ve aromatik özellik gösteren yüksek esansiyel yağ içeriğine sahiptir. Vetiver yağı yavaş buharlaşma özelliği nedeniyle sabitleyici yağ olarak parfüm üretiminde, sabun ve kozmetik ürünleri üretiminde ve şerbetlere tat katmak için kullanılır. Ayrıca, vetiver kökünden elde edilen esansiyel yağ sinir sistemi üzerine rahatlatıcı, güçlendirici etkisi nedeniyle depresyon, sinirsel gerginlik, kaygı bozuklukları, uyku bozuklukları, psikolojik nedenlere bağlı cinsel işlev bozuklukları tedavilerinde kullanılırlar. Hindistan’da yerel halk çıban, yanık, yılan ve akrep sokmaları, romatizma, ateş, baş ve diş ağrısı, ağız ülseri gibi birçok farklı hastalık için vetiverin farklı kısımlarını kullanmaktadır. Literatürde rahim rahatsızlığı olan kadınların çocuk sahibi olması amacıyla verilen ayurveda tedavisinde vetiver köklerinin kullanıldığı belirtilmiştir. Vetiver yağının böcekleri uzaklaştırdığı binlerce yıldır yerel halk tarafından bilinen bir gerçektir. Özellikle Hindistan bölgesinde halk böcekleri elbiselerinden uzaklaştırmak için yanlarında vetiver kökü taşımaktadır. Vetiver kökünün güveye karşı elbiseleri koruduğu, bitleri, hamam böceklerini uzaklaştırdığı ve tahta kurusuna karşı etkili olduğu da kanıtlanmıştır. Vetiver bitkisinin birçok mikroorganizmaya karşı dikkate değer antibakteriyel ve antifungal özelliği vardır.
Tüm canlılar hem metabolik faaliyetlerinin hem çevresel etkenlerin sonucunda oluşan serbest radikallere maruz kalırlar. Canlılar, serbest radikallerin etkisinden korunmak için antioksidatif korunma sistemine sahip olmakla birlikte zaman zaman antioksidatif koruyucu sistemin iyi çalışmamasından dolayı, serbest radikallerin canlı bünyesinde arttığı görülür. Bu durum organizmada yaşlanma hızının artması, DNA hasarı, hücre ölümü, doku ölümü gibi bir takım ciddi hasarların oluşmasına sebep olur. Antioksidan maddeler serbest radikallerin etkilerini çeşitli mekanizmalarla sınırlandıran veya tamamen ortadan kaldıran maddelerdir. Birçok tıbbi ve aromatik bitkinin antimikrobiyal özelliğinin yanında antioksidan özelliği de mevcuttur, vetiver de antimikrobiyal özelliğinin yanısıra dikkate değer antioksidan özelliği olan bir bitkidir.
Vetiver bitkisinin kimyasal içeriği incelendiğinde birçok flavonoid, steroid, tannin, saponin, indirgenmiş şeker, filobatanin kardiak glikozit ve alkaloid içerdiği görülmektedir. Farklı ülkelerde yetiştirilen vetiver kökünden elde edilen yağlarda 150’den fazla farklı bileşik tespit edilmiştir. Vetiver yağının içeriğindeki etken maddeler incelendiğinde temel olarak benzoik asit, furfurol, vetivene, vetivenil vetinate, terpinen-4-ol, 5-epiprezizane, khusimene, a-muurolene, khusimon, kalakoren, β-humulen, a-longipinen, d-selinen, d-kadinen, valencene, Kalaren-gurjunen, a-amorfen, epizizanal, 3-epizizanol, khusimol, izo-khusimol, valerenol, β-vetivon, vetivazulen gibi çok çeşitli kimyasal maddeleri barındıran zengin bir içeriğe sahip olduğu görülür. Sonuç olarak, vetiverin sahip olduğu birçok biyolojik aktivitenin kaynağı sahip olduğu biyoaktif maddelerdir.
Vetiver bitkisi sahip olduğu önemli biyolojik aktivitesi, erozyonu önleme ve biyoabsorbsiyon yeteneği, çevre sağlığına olumlu etki sağlaması ve ticari önemi nedeniyle dünya çapında her geçen gün daha çok yetiştirilmekte ve araştırılmaktadır. Vetiver bitkisi ile ilgili ağlar (Vetiver Network, PRVN Network, China Vetiver Network) dünya ülkelerinde Vetiver bitkisi kullanıcılarını bir araya getirmek ve herkesin bilgi paylaşımında bulunabilmesi için kurulmuştur. Ülkemizde’de son yıllarda vetiver bitkisinin önemi anlaşılmaya başlanmıştır ve vetiver bitkisi ile ilgili çeşitli projeler ve bilimsel çalışmalar yapılmaya başlanmıştır.
Görünen o ki; gelecek günlerde sahip olduğu sayısız fayda, sorunlara sunduğu değerli çözümler ve sürdürülebilir çevre ve tarım anlayışını benimsemek zorunda olan kalan dünya anlayışı nedeniyle sık sık vetiver ile ilgili haberleri okumaya devam edeceğiz.
Nasıl Atıf Yapılır:
[cite]
Öne Çıkan Görsel:
Binna-ghash or Vetiver grass, Chrysopogon zizanioides, Flora of Bangladesh adresinden alınmıştır.
