Diğer hayvanların zihinlerinin nasıl çalıştığını araştırmak, özellikle de farklılıklar söz konusu olduğunda, insan zihnine ilişkin anlayışımızı derinleştirebilir. Örneğin yapılan çalışmalar, yaban arılarının basit bilgileri dakikalar içinde unuttuğunu fakat yine de karmaşık kararları alabildiklerini gösterdi. Arıların hafızasının bizimkisinden ne kadar farklı olduğunu anlamak için önce dondurmadan bahsedelim.
Geçen hafta dondurma dükkanına gittim ve iki lezzetin görüntüsü iştahımı açtı: Antepfıstığı ve çikolatalı kek. İkisini de denedim ama ayrı ayrı. Bu seçimi yapmak için iki lezzetin ayrı anılarına erişmem gerekiyordu ve bu zor bir karardı. Keklerin ne kadar zengin içerikli olduğunu hatırladım mı? Bu yılın başlarında o bahar gününde aldığım limon aromasından çok fıstığı sevdiğimi hatırladım mı?
İster iki dondurma ister iki çiçek olsun, insanlar ve yaban arıları benzer kararlarla karşı karşıya kalır. Pek çok insan, hayvanları yalnızca içgüdüleriyle hareket eden yaratıklar olarak düşünür. Ama benim dondurma ikilemim, her tür hayvanın verdiği kararlara bir örnek. Doktora projem, yaban arılarının nasıl karar verdiğini ve onların minik beyinlerinin sorunlara bizim yaptığımıza benzer çözümler bulup bulmadığını araştırıyor.
Zihnin İç İşleyişi
İnsanlar sorunları çözmek için anıların bir kombinasyonunu kullanırlar. Bazı anılar mutlak bilgi için (mesela bir dondurmanın ne kadar tatlı olduğu) ve diğerleri karşılaştırmalı bilgi için (başka bir seçenekten daha iyi mi yoksa daha kötü mü olduğu gibi). Bunu yapan tek hayvan biz değiliz. Bir çalışma, sığırcık kuşlarının yeni yiyecek seçenekleri kombinasyonları arasında karar verirken hem mutlak (bir solucan elde etmenin ne kadar sürdüğü) hem de karşılaştırmalı içgörüleri (bekleme süresinin daha kısa veya daha uzun olup olmadığı) hatırladığını ve kullandığını gösterdi. Ancak araştırmamız, yaban arıları için durumun böyle olmadığını gösterdi.
Yaban arılarının modlar arası tanıma (yalnızca dokunma veya görme yoluyla bir nesneyi öğrenme ve ardından diğer duyusal bilgileri kullanarak nesneler arasında ayrım yapma) ve negatif modelleme (iki uyaranın ödüllendirici ama ikisinin bir kombinasyonu olduğunu öğrenme) gibi karmaşık görevleri nasıl çözebildiği beni büyüledi.
Meslektaşlarım ve ben, arıların çiçekler hakkında ne hatırladığını görmek için bir dizi deney tasarladık. Yaban arılarını (Bombus terrestris) “çiçeklerden” yiyecek aramaları için laboratuvarda eğittik. Çiçekler derken, küçük şekerli su damlacıkları yerleştirdiğimiz şişelerin üzerine yerleştirilmiş küçük renkli plastik parçaları kastediyorum.
İlk eğitim seansında yaban arıları, iki farklı şeker konsantrasyonuna sahip bitki özü sunan iki farklı renkli çiçek üzerinde yiyecek aradılar. Yeşil çiçeğin sarı çiçekten daha tatlı olduğunu çabucak öğrendiler.
Daha sonra turuncu ve mavi olmak üzere iki yeni çiçekle ikinci bir eğitim aşamasından geçtiler. Turuncu çiçeklerin mavi çiçeklerden daha tatlı olduğunu anlamaları uzun sürmedi.
Son olarak, yaban arıları birlikte denedikleri iki çiçeği keşfetti: Sarı ve turuncu ikisi de bitki özü olmadan. Bu sefer iki ayrı deneyime güvenmek zorunda kaldılar. Hangisinin daha iyi olduğunu düşündüklerini görmek için arıların en çok hangi çiçeğe konduğunu gözlemledik.
Sadece birkaç dakika sonra, incelediğimiz arılar mutlak bilgiye dair tüm hafızalarını kaybettiler. Çiçeklerin ne kadar tatlı olduğuna dair hiçbir şey hatırlamıyorlardı. Tek hatırlayabildikleri, bir çiçeğin daha iyi mi yoksa daha kötü mü olduğuydu.
Küçük Paketlerdeki İyi Şeyler
Sadece birkaç dakika sonra, incelediğimiz arılar mutlak bilgiye dair tüm hafızalarını kaybettiler. Çiçeklerin ne kadar tatlı olduğuna dair hiçbir şey hatırlamıyorlardı. Tek hatırlayabildikleri, bir çiçeğin daha iyi mi yoksa daha kötü mü olduğuydu. Arılar, yaklaşık 85 milyar nöronlu 1,3 kilogramlık beynimize kıyasla, bir milyondan az nöronlu (boyut ve ağırlık olarak bir susam tohumuna benzer) minik beyinlere sahiptir. Ancak araştırmalar, küçük beyinli omurgasızlar ile büyük beyinli hayvanların beyin yapılarının çok da farklı olmadığını gösteriyor. Arıların hafızası zayıf gibi gelebilir. Ancak beyinlerinin bilgi depolamak için evrimleşme şekli bizimkinden tamamen farklı. Diyet bize bu konuda açıklık getirir. Tıpkı insanlar gibi, sığırcık kuşları da meyveler, solucanlar ve tohumlar dahil olmak üzere birçok yiyecek türüyle çeşitli bir diyet içindedirler. Ancak tüm arılar gibi yetişkin yaban arıları da çiçeklerden elde edilen şekerli su (ve biraz polen) ile yaşarlar.
Belki de insanların ve kuşların ilk ataları, yaban arılarının yaklaşık 500 milyon yıl önce izlediği evrimsel daldan ayrıldıktan çok sonra, yedikleri çeşitli yiyecekleri karşılaştırmak için mutlak bilgi için hafızalarını korumaya ihtiyaç duydular. Ancak bitki özü bulma dünyasında başarılı olmak için yaban arılarının hangi çiçeğin daha tatlı olduğunu hatırlamaları gerekmez.
Vahşi doğada yaban arıları yuvalarından sadece kısa bir mesafede yiyecek arama ve etraftaki en tatlı çiçekleri arama eğilimindedir. Arıların nerede yiyecek bulacaklarını, hangi çiçeklerin faydalı olduğunu ve onlardan bitki özünü ve poleni nasıl çıkaracaklarını çabucak öğrendiklerini biliyoruz. Bu şeyleri hayatlarının geri kalanında hatırlarlar.
Yaban arıları, iyi bir çiçek kaynağı bulma ve ona yapışma eğilimindedir. Bir düşünün: Yalnızca tuzlu karamelli dondurma diyetiyle yaşamayı planlasaydınız, yemekle ilgili karşılaştırmalı anılara ihtiyacınız olmazdı. Bu soruları diğer hayvan türlerinde araştırmak, yiyeceklerin hafıza gelişimi için ne kadar önemli olduğunu öğrenmemize yardımcı olabilir. Örneğin, ballı sıçanın (neredeyse tüm bitki özlerini içen küçük sevimli bir memeli) ve kâğıt yaban arısının (yaban arıları gibi tozlaşan, ancak çok daha çeşitli bir diyetle beslenen bir böcek) nasıl göründüğüne bakarsak değerli bilgiler edinebiliriz.
Ama şimdilik, dondurma aroması seçenekleriyle ilgili bir çıkmaza girerseniz, tavsiyem şu: İkisini de alın. [1]How bumblebees can help us understand the evolution of human memories
[cite]
Kaynaklar ve İleri Okuma
| ↑1 | How bumblebees can help us understand the evolution of human memories |
|---|
